Dit is niet één boek, maar de eerste van een serie van 5 boeken (!) die Doris Lessing geschreven heeft in een science fiction format. Sommige van haar eerdere werken neigden al een beetje naar dit format, maar met Shikasta is zij er volledig ingedoken. In het nawoord heeft zij ook het beste betoog geschreven dat ik ooit gelezen heb om de waarde van science fiction aan te tonen. Het plaatje rechts is de hardcover editie die ik in mijn bezit heb, en die niet meer te krijgen is.

Het waren boeken die mij ontzettend raakten. Er zijn niet veel boeken die op dit niveau mijn innerlijke wereld totaal opschudden, maar dit is er één van. Het raakte mij omdat ik zoveel herkende van de belevenissen van de hoofdpersonen. Ik merk bij het schrijven van deze review dat ik moeite heb om op te schrijven waaróm het boek mij zo raakte. Dat verklaar ik met het diepe psychologische niveau waarop dat gebeurde. De ontzagwekkende schoonheid van de mens, zijn (haar) mogelijkheden en het voortdurend verraad daaraan plegen, het teloorgaan van zoveel rijkdom telkens weer, de onbegrijpelijke volharding waarmee wij dan toch weer doorgaan, opnieuw proberen, onze grenzen overstijgen - en weer vallen. En weer vallen...

De boeken spelen zich af over een periode van vele millennia. De huidige tijd zit daar zo''n beetje aan het einde van. De planeet Aarde blijkt een soort uniek experiment te zijn dat (tijdelijk) mislukt doordat kosmische krachten de Aarde in een soort krachts-vacuüm plaatsen, waardoor de aansluiting met hogere energieën vanaf de ster Canopus (een soort spiritueel middelpunt in het melkwegstelsel) verloren raakt. Mensen die normaal 3000 jaar lang kunnen leven gaan steeds korter leven, ziektes ontstaan die ondenkbaar waren, en de aanwezigheid van hogere wezens (zoals de mensen van Canopus maar met name de reuzen) wordt onmogelijk omdat de verbreking van een alignment met Canopus een soort verdoving van hun hoger bewustzijn veroorzaakt, en een bijna ondraaglijk bombardement van lagere emoties als haat, hebzucht, afgunst en woede.

Het verhaal van de hoofdpersonen die steeds weer opnieuw op dat chaotische toneel moeten neerdalen vanuit een soort tussenwereld, telkens weer met een bezieling om het deze keer niet te vergeten en hun opdracht te vervullen, was voor mij buitengewoon ontroerend. Zelfs een superieur wezen als een ambassadeur van Canopus wordt door de chaos verstrikt en vergeet zichzelf.

Het eerste boek eindigt met een rechtszaak van de derde wereld tegen het rijke westen, waarin (eindelijk) recht wordt geëist voor de wijze waarop rijk vele eeuwen lang arm heeft uitgebuit. Die rechtszaak wordt geen politiek verhaal door de psychologische en spirituele ondertoon, en wordt daardoor tot iets unieks dat ieder mens die begaan is met het lot van de schepping zou moeten aangaan.

Frances Yates heeft in haar onderzoek naar de intrigerende persoonlijkheid van Giordano Bruno iets herontdekt dat in de revolutie die de boekdrukkunst teweeg heeft gebracht, en de periode van de Verlichting die daar het gevolg van was, in de vergetelheid is geraakt. Dat is de ontzagwekkende capaciteit van ons geheugen.

Zij laat zien dat het gebruik van dat geheugen in de Middeleeuwen en daarvoor veel vanzelfsprekender was dan nu. En veel geavanceerder. Het gebruik van mnemonische technieken was misschien ook veel belangrijker in een tijd dat boeken niet beschikbaar waren om gedachten vast te leggen en te delen met grote aantallen mensen, maar eerlijk gezegd denk ik niet dat dat een doorslaggevende reden is voor het verdwijnen van die techniek. Want een techniek was het. Het trainen van het geheugen totdat het in staat in dingen te doen die tegenwoordig een toegangskaartje zijn voor televisieoptreden is helemaal niet zo moeilijk. De techniek die in de middeleeuwen gebruikt werd heette het Magisch Theater. Die naam had te maken met de techniek van loci of localisatie: elementen van hetgeen gememoriseerd moest worden werden gekoppeld aan een ruimte, een plek die de persoon goed kende. Door door die ruimte te lopen in zijn hoofd, en alle elementen die sequentieel waargenomen worden te koppelen aan een te herinneren element, was men in staat grote hoeveelheden gegevens zonder moeite te onthouden. Koppel en vergeet en ga naar het volgende element. Hierna hoefde men op een willekeurig moment de route virtueel opnieuw te volgen om de gekoppelde elementen zonder moeite opnieuw te beleven en te herinneren.

Een interessant aspect van die techniek was het sequentiële element. Zoals Alan Kay al eens constateerde dachten mensen in de Middeleeuwen en daarvoor niet sequentieel. Wat dat inhoudt is voor ons moeilijk voor te stellen omdat wij eeuwen achter de rug hebben waarin het sequentiële denken de overhand had. Er zijn echter redenen om te veronderstellen dat aan die periode nu een einde lijkt te komen. Bijvoorbeeld de artikelen waarin ik verwijs naar het werk van prof. J.H. van den Berg, met name het boek Dieptepsychologie.

The World Is Flat: A Brief History of the Globalized World in the Twenty-first Century Thomas Friedman rating: asin: 0713998784 binding: Hardcover

"May you live in interesting times." Schijnt een Chinese vloek te zijn. Maar hoe het ook zij: wij leven in interessante tijden. De computerrevolutie heeft een impact op maatschappij en psyche die aanzienlijk is, en waar we ons zelden van bewust zijn. Enkelen leggen dit verband, zoals Alan Kay, die misschien wel terecht de uitvinder van die moderne computer genoemd mag worden. Ik spreek regelmatig over het feit dat wij ons niet voldoende realiseren wat die uitvinding voor consequenties heeft. In een andere artikel The Importance of Metaphors schrijf ik meer over de relatie die ik leg met het gesproken woord in de ruimste zin van het woord. De uitvinding van de taal is waar het om gaat, en de moderne computer is niets anders dan de laatste schok die deze uitvinding bewerkstelligt.

Dit boek, geschreven door een columnist van de New York Times, maakt duidelijk dat er iets aan de hand is. En dat we met dat iets nog maar aan het begin staan. Het boek vond ik niet indrukwekkend, maar Friedman weet zijn betoog helder op te zetten met aansprekende voorbeelden. De wereld is platter aan het worden, dat houdt in dat barrières verdwijnen of niet houdbaar zijn. Veel bedrijven of naties werken aan het in stand houden van die barrières, en Friedman''s betoog zou duidelijk moeten maken dat die strijd gedoemd is te falen op den duur.

Friedman is optimistisch over de consequenties, in tegenstelling tot bijvoorbeeld David Korten in het boek Het bedrijfsleven aan de macht. In die zin is Friedman een technofiel. Hij ziet de technologische ontwikkelingen als een zegen waarvan we gewoon nog niet goed begrijpen hoe die toe te passen. Dat er ethische, maatschappelijke en politieke gevolgen zijn wordt door hem nauwelijks aangesneden, en is ook denk ik niet zijn doel met dit boek.

When Corporations Rule the World (Kumarian Press Books for a World That Works)author: David C. Korten rating: asin: 1887208003 binding: Hardcover

Korten is een Amerikaanse econoom. Hij gaf o.a. les aan de Harvard Business School. Momenteel is hij vooral actief voor het People-Centered Development Forum (http://www.pcdf.org) en het International Forum on Globalization (http://www.ifg.org). Hij is ook één van de inhoudelijke kopstukken achter de anti-globalisation movement (dat op zichzelf een global movement is natuurlijk, maar dat terzijde).
Een boek als een schop tegen een been. Goed, want het schudt je wakker. Ik heb een aantal historische beelden bij moeten stellen bij het lezen van dit boek, onder andere wat ik meende te weten van de vrije markteconomie. Ik kan mij herinneren dat ik door enkele vrienden gewezen werd op Ayn Rand, en via haar en het libertarisme op wat ik uitwassen van het liberalisme noem. Korten laat er niet veel van heel, en sommige van zijn argumenten zijn niet veel anders dan de argumenten die ik kon bedenken. Maar hij heeft er veel meer. Niet altijd even goed onderbouwd. Ik vind veel van zijn statements wat goedkoop aandoen. Statistiek is sowieso een onbetrouwbaar medium, en waar Korten zijn tegenstanders van beticht is hij zelf ook niet vies van.

Een aspect dat erg uitstraalt van het boek vind ik is het doemdenken. We gaan de verkeerde kant op, het is één en al kommer en kwel. Ik kan moeilijk bezwaar maken tegen zijn constateringen in deze, omdat ik niet anders kan dan accepteren dat hij veel meer ellende van dichtbij heeft meegemaakt dan ik in mijn relatief beschermde leventje. Vooral in het begin van dit boek had ik moeite met de dreigende toon.

Korten legt veel neer bij "grotere" machten: de internationale bedrijven. De macht van het individu, en met name het vermogen van mensen om nieuwe samenwerkingsvormen te vinden, wordt in mijn beleving onderbelicht. Het is geen optimistisch boek. Ik daarentegen ben een pathologisch optimist. Ik kan er niets aan doen dat ik de doordachte strategieën van het bedrijfsleven om hun producten te slijten niet kan zien als internationale samenzweringen die ten koste van de leefbaarheid en de harmonie hun eigen doelen nastreven, maar als een voorbeeld van de ontzagwekkende creativiteit die mensen aan de dag leggen wanneer hun een probleem wordt voorgelegd. Ik kan mij voorstellen dat ik werk voor een groot bedrijf, en dat ik mij de vraag stel: op welke wijze kan ik het succes van dit bedrijf verveelvoudigen? En dat ik dan met de in dit boek onthulde strategieën op de proppen kom. De vraag die ik me in die situatie stel is het probleem, niet de zogenaamde onmenselijke instelling. En veel mensen, ook in commerciële functies, proberen zich te bezinnen op het stellen van de juiste vragen. Ieder mens, ook een directeur van Sony, is in essentie op zoek naar geluk, voor zichzelf, maar meer nog voor zijn naasten. We kunnen onszelf verliezen, dingen doen waar we later spijt van krijgen, dat hoort bij de menselijke conditie.

Wat Korten duidelijk maakt is dat de afstand in grote bedrijven tussen de mensen die er werken, en waarvoor ze het werk doen (klanten, mensen) onnatuurlijk groot wordt, waardoor op een bijna onvermijdelijke wijze dat werk "los" komt te staan van de werkelijkheid. Het oorspronkelijke idee achter de vrije markt economie probeerde juist veel meer die directe relatie te behouden en daar garanties voor in te brengen in het proces. Veel kleine bedrijven, in handen van de mensen die er werken, met lokale bindingen. In plaats van grote bedrijven, waarvan eigendom en uitvoering juist gescheiden zijn geraakt. Alleen voor dit in een ander historisch perspectief plaatsen van de verhalen waarop de vrije marktideologie is gebaseerd is het boek al de moeite waard. De zogenaamde wetenschappelijke basis voor die ideologie wordt aardig weggeslagen, en dat is een goed ding.

Toch veel geleerd. Onder andere dat bedrijven een illusionaire constructie zijn. Wij zijn in deze tijd bezig bedrijven een valse identiteit aan te meten, alsof het een vorm van levende wezens zouden zijn. Met de bijbehorende grondrechten. Overheden zijn bezig om bedrijven te behandelen alsof ze beschermd moeten worden. De dwaasheid daarvan wordt door Korten flink voor het voetlicht gebracht. Grote multinationale organisaties zijn in staat om zich aan allerlei regelgeving die door staten is opgesteld om haar burgers te beschermen te onttrekken. Zij hebben meer macht en resources dan welke individuele burger dan ook om advocaten  of lobbyisten te betalen. Korten argumenteert dat dit nooit de bedoeling was van het oorspronkelijke idee van een vrije markt economie (Adam Smith), een argument dat voorstanders van meer vrijheden voor bedrijven vaak aanhalen. Humoristisch vind ik zijn associatie van grote globale bedrijven met het Sovjet overheidsapparaat. Groot, log, bureaucratisch, waarin de mens als individu niet een factor in de vergelijking is.

Een mens in de context van die grote bedrijven helpen toch de juiste vragen te blijven stellen is denk ik de opgave. Wij mensen stellen denk ik van nature de groep boven ons eigen individu, ondanks de heersende overtuiging dat we in een steeds individualistischer maatschappij leven. Ik geloof daar niets van, maar dat is meer een onderwerp voor een ander artikel.

Het boek doet mij ook weer nadenken over dat merkwaardige verschijnsel economie, dat zich voordoet als een min of meer exacte wetenschap. Dat blijkt toch een stuk minder exact te zijn na lezing van dit boek.

Aanrader? Ik denk het wel, mijn wat neerbuigende houding naar de anti-globalisatie beweging is door het boek flink bijgesteld. Ik denk dat het nodig is ons bewust te zijn wat er gaande is bij deze nieuwe levensvormen: globale bedrijven. En voldoende munitie te verzamelen om in staat te zijn de juiste vragen te blijven stellen. Van deze auteur ga ik zeker de andere producten lezen.